Hacerülesved ve Makam-ı İbrahim, Mescid-i Haram'ın metâf alanındaki iki temel noktadır. Bu rehberde ikisinin Kâbe'ye göre konumunu, tavaftaki işlevini, çevrelerindeki Mültezem ile Zemzem Kuyusu'nu ve ziyaret âdâbını TDV İslâm Ansiklopedisi ile Diyanet Hac İlmihali künyelerine dayanarak anlatıyoruz.
Hacerülesved Nerededir ve Neye Yarar
TDV İslâm Ansiklopedisi'nin KÂBE maddesine göre Kâbe'nin doğu köşesinde, yerden 1,5 m yükseklikte, gümüşten bir mahfaza içinde tavafın başlangıç ve bitiş noktasını belli eden Hacerülesved bulunmaktadır. Bu köşe, kaynaklarda Rüknülhacerülesved adıyla anılır.
Kâbe'nin dört köşesi aynı maddede şöyle tanımlanır: doğu yönünü gösteren köşe Rüknülhacerülesved, güneyi gösteren köşe Rüknülyemânî, batıyı gösteren köşe Rüknülgarbî ve kuzeyi gösteren köşe Rüknülırâkī'dir. Yönlerdeki hafif sapma sebebiyle farklı kaynaklarda Hacerülesved, Kâbe kapısı ve Makam-ı İbrahim için farklı yön tespitleri yapıldığı da aynı maddede belirtilir.
Hacerülesved'in tavaftaki işlevi
TDV KÂBE maddesine göre Kâbe sola alınmak suretiyle Hacerülesved'in bulunduğu köşeden ya da hizasından başlanarak Kâbe'nin etrafında dönülüp aynı noktaya gelindiğinde bir şavt yapılmış olur; bir tavaf ise yedi şavttan meydana gelir. Yani Hacerülesved, tavafın sayım referansıdır. Şavt kavramı için şavt nedir yazımıza, tavafın tamamı için tavaf nasıl yapılır rehberimize bakabilirsiniz.
TDV'nin TAVAF maddesine göre hicretin 7. yılında ifa edilen Umretü'l-kazâ esnasında Hz. Peygamber, Müslümanlara tavafın ilk üç şavtında remel yapıp Rüknülyemânî ile Hacerülesved arasında normal yürüyüşle yürümelerini emretmiştir (Buhârî, Hac, 55; Müslim, Hac, 240); uygulama Vedâ haccında tekrarlanmıştır (Müslim, Hac, 231). Remel ve ıztıba ayrıntısı için ıztıba nedir yazımıza bakınız.
Taşa güç atfedilmez: Hz. Ömer'in sözü
Hacerülesved'e taşın kendisinden kaynaklanan bir güç atfetmek doğru değildir. Diyanet'in Hadislerle Hac ve Umre derlemesinde 24 numarayla yer alan rivayete göre Hz. Ömer Hacerülesved'e gelip onu öpmüş ve "Biliyorum ki sen bir taşsın, ne bir fayda verirsin ne de zarar! Rasûlullah'ı seni öperken görmeseydim, seni öpmezdim" demiştir. Rivayetin künyesi Buhârî, Hac, 50'dir.
Bu söz, istilâmın bir sünnete ittiba davranışı olduğunu, taşa müstakil bir kudret yüklenmediğini gösterir. Hacerülesved'in kökenine dair anlatılar ise rivayet düzeyindedir ve bu sayfada hüküm cümlesi olarak kurulmamaktadır.
Makam-ı İbrahim Nedir ve Nerededir
TDV KÂBE maddesinin ifadesiyle, "inanışa göre bugün Makām-ı İbrâhim denilen büyük taş Hz. İbrâhim'in insanları hacca davet için üzerine çıktığı taştır." Makamın Kur'an'daki dayanağı Bakara sûresinin 125. âyetidir: "Siz de İbrâhim'in makamını namaz yeri edinin."
TDV'nin MESCİD-i HARÂM maddesi, Makam-ı İbrahim'in muhafazasının tarihini de kaydeder. Memlük Sultanı el-Melikü'n-Nâsır Ferec döneminde 803 (1400-1401) yılında başlayan onarımda Makam-ı İbrahim'in üzerine yontma ince taştan dört sütun üstüne ahşap bir kubbe yapılmış ve etrafı demir şebekelerle çevrilmişti. Aynı maddeye göre bugün metâf alanında sadece camekân mahfazası içinde Makam-ı İbrahim kalmıştır.
| Unsur | Konum | Kaynak |
|---|---|---|
| Hacerülesved | Kâbe'nin doğu köşesi, yerden 1,5 m yükseklikte | TDV, KÂBE maddesi |
| Kâbe kapısı | Kuzeydoğu duvarı, Hacerülesved'e 2 m, yerden 1,92 m | TDV, KÂBE maddesi |
| Mültezem | Hacerülesved ile Kâbe kapısı arası, yaklaşık 2 m | TDV, MÜLTEZEM maddesi |
| Makam-ı İbrahim | Metâf alanında, camekân mahfaza içinde | TDV, MESCİD-i HARÂM maddesi |
| Zemzem Kuyusu | Hacerülesved'in karşısı, Kâbe'ye 19 m | TDV, ZEMZEM maddesi |
Kâbe'nin dört köşesi ve yönleri ise şöyledir:
| Köşe (rükn) | Gösterdiği yön |
|---|---|
| Rüknülhacerülesved | Doğu |
| Rüknülyemânî | Güney |
| Rüknülgarbî | Batı |
| Rüknülırâkī | Kuzey |
Makam hakkında ayrıntı için Makam-ı İbrahim sayfamıza, Kâbe'nin bütünü için Kâbe-i Muazzama yazımıza bakabilirsiniz.
Tavaf Namazı ve Makamın Kullanımı
Tavaftan sonra kılınan iki rekât namaz, Bakara 2/125'teki emir gereği Makam-ı İbrahim'in arkasında kılınır. Ancak metâf alanı çoğu zaman yoğundur ve makamın hemen arkasında yer bulmak mümkün olmayabilir. Bu durumda namaz Mescid-i Haram'ın uygun bir yerinde kılınır; önemli olan izdihama ve tavaf akışına engel olmamaktır. Ayrıntı için tavaf namazı nasıl kılınır yazımıza bakınız.
Makam-ı İbrahim'in metâftaki konumu, tarih boyunca mescidin düzenini de etkilemiştir. TDV MESCİD-i HARÂM maddesine göre Muâviye döneminde Şam'dan getirilen üç basamaklı bir minber Makam-ı İbrahim'in sağ tarafına konularak hutbelerde kullanılmaya başlanmıştı.
Çevredeki Noktalar: Mültezem ve Zemzem
Mültezem tam olarak nerededir
TDV İslâm Ansiklopedisi'nin MÜLTEZEM maddesine göre Mültezem, "Hacerülesved rüknü ile Kâbe kapısı arasında bulunan mekânın adıdır" ve aradaki mesafe yaklaşık 2 metredir. Aynı maddeye göre İbn Abbas, mültezemin Kâbe'nin arka tarafında bulunduğu iddiasını reddetmiş ve yerinin Hacerülesved ile kapı arası olduğunu bildirmiştir (Muvatta', Hac, 251).
Diyanet Hac İlmihali'nin dipnotunda yer alan Amr b. Şuayb rivayetine göre Abdullah, Hacerülesved ile Kâbe kapısı arasında durup göğsünü, yüzünü ve kollarını Kâbe'nin duvarına yaslamış, ardından "Resûlullah'ın böyle yaptığını gördüm" demiştir (Ebû Dâvûd, Menâsik, 55). Mültezem, Mescid-i Haram içinde muayyen bir noktadır; Harem dışından yapılan genel bir dua değildir. Ayrıntı için Mültezem sayfamıza bakabilirsiniz.
Zemzem Kuyusu'nun konumu
TDV'nin ZEMZEM maddesine göre Zemzem Kuyusu, Mescid-i Harâm'da Hacerülesved'in tam karşısında ve Kâbe'ye 19 metre uzaklıkta yer alır. MESCİD-i HARÂM maddesine göre Kâbe'ye 20 m kadar mesafedeki zemzem binası, önünde oluşan büyük kalabalık sebebiyle kaldırılmış ve su dağıtımı yer altına alınmıştır; kadınlar ve erkekler için iki ayrı mekân şeklinde planlanan bu bölüm 1210 m²'dir ve merdivenlerle inilir. Ayrıntı için Zemzem Kuyusu yazımıza bakınız.
Ziyaret Âdâbı ve Kalabalık Yönetimi
Metâf, Mescid-i Haram'ın en yoğun alanıdır. Aşağıdaki başlıklar hem ibadetin sağlıklı yapılması hem de çevredekilerin hakkının gözetilmesi içindir:
- İstilâm için sıraya girip başkalarını itmek yerine, kalabalıkta uzaktan el işaretiyle selam vermek yeterlidir.
- Makam-ı İbrahim'in hemen arkasında namaz kılmak için tavaf akışını kesmeyin; yer yoksa mescidin uygun bir yerinde kılın.
- Çocuklu ve yaşlı ziyaretçiler için üst katlar ve daha geniş alanlar daha güvenlidir.
- Görevlilerin yönlendirmelerine uyun; yoğun saatlerde bazı güzergâhlar tek yönlü hâle getirilebilir.
Ayrıca şu üç noktaya dikkat edilmesi önerilir:
- Metâfta fotoğraf ve video çekimi için durmak izdihama yol açabilir; akışı kesmeyin.
- Grup hâlinde yüksek sesle toplu dua etmek çevredekilerin ibadetini zorlaştırabilir.
- Kaybolma riskine karşı kafilenizle buluşma noktası ve kapı numarası belirleyin.
Mescid-i Haram'a giriş ücretsizdir. Erişilebilirlik tarafında ise Kral Fahd genişletmesi kapsamında engelli ziyaretçiler için rampalar, ayrılmış güzergâhlar ile ücretsiz elektrikli ve manuel araçlar bulunmaktadır. Mescidin genel düzeni için Mescid-i Haram rehberimize bakabilirsiniz.
Yoğunluk için pratik öneriler
| Durum | Öneri |
|---|---|
| Metâf çok kalabalık | Üst katlarda tavaf edin; şavt sayımı değişmez |
| Hacerülesved'e ulaşılamıyor | Hizasından uzaktan istilâm yapın, sıraya girip zorlamayın |
| Makam arkasında yer yok | Tavaf namazını mescidin uygun bir yerinde kılın |
| Tekerlekli sandalye gerekiyor | Kral Fahd genişletmesindeki ayrılmış güzergâhları kullanın |
Umre ve Hac Akışında Bu İki Nokta
Umre ve hac menasikinin tamamı Mescid-i Haram içinde veya onunla bağlantılı alanlarda yerine getirilir. Hacerülesved ile Makam-ı İbrahim, bu akışın iki sabit referansıdır:
- İhramlı olarak Mescid-i Haram'a girilir ve Kâbe görülür.
- Tavafa Hacerülesved köşesinden veya hizasından başlanır; Kâbe sola alınır.
- Yedi şavt tamamlanır; ilk üç şavtta erkekler için remel söz konusudur.
- Tavaf namazı Makam-ı İbrahim'in arkasında, mümkün değilse mescidin uygun bir yerinde kılınır.
- Zemzem içilir.
- Safâ ile Merve arasında sa'y yapılır.
Sa'y alanı için Safâ-Merve sayfamıza, umrenin bütünü için umre nasıl yapılır 2026 rehberimize bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Hacerülesved Kâbe'nin neresindedir?
TDV İslâm Ansiklopedisi'nin KÂBE maddesine göre Kâbe'nin doğu köşesinde, yerden 1,5 m yükseklikte ve gümüşten bir mahfaza içindedir. Bu köşeye Rüknülhacerülesved denir.
Hacerülesved tavafta neden önemli?
TDV KÂBE maddesine göre tavafın başlangıç ve bitiş noktasını Hacerülesved belirler. Kâbe sola alınarak bu köşeden ya da hizasından başlanır ve aynı noktaya gelindiğinde bir şavt tamamlanmış olur.
Hacerülesved'i öpmek zorunlu mu?
Hayır. Kalabalıkta hizasından uzaktan istilâm yapmak yeterlidir. Hz. Ömer'in Buhârî, Hac, 50'de kayıtlı sözü, bu davranışın taşa güç atfetmek değil sünnete ittiba olduğunu gösterir.
Makam-ı İbrahim nedir?
TDV KÂBE maddesinin ifadesiyle, inanışa göre bugün Makam-ı İbrahim denilen büyük taş, Hz. İbrahim'in insanları hacca davet için üzerine çıktığı taştır. Kur'an'daki dayanağı Bakara 2/125'tir.
Makam-ı İbrahim bugün nasıl korunuyor?
TDV MESCİD-i HARÂM maddesine göre bugün metâf alanında yalnızca camekân mahfaza içinde Makam-ı İbrahim kalmıştır. Tarihte üzerine dört sütunlu ahşap kubbe yapılmış ve etrafı demir şebekelerle çevrilmişti.
Tavaf namazı nerede kılınır?
Tavaf namazı Makam-ı İbrahim'in arkasında kılınır. Metâf yoğun olduğunda makamın arkasında yer bulunamazsa namaz Mescid-i Haram'ın uygun bir yerinde kılınabilir.
Mültezem tam olarak neresidir?
TDV MÜLTEZEM maddesine göre Mültezem, Hacerülesved rüknü ile Kâbe kapısı arasında bulunan mekândır ve aradaki mesafe yaklaşık 2 metredir. Mescid-i Haram içinde muayyen bir noktadır.
Zemzem Kuyusu nerededir?
TDV ZEMZEM maddesine göre Zemzem Kuyusu, Mescid-i Harâm'da Hacerülesved'in tam karşısında ve Kâbe'ye 19 metre uzaklıktadır. Su dağıtımı bugün yer altına alınmış durumdadır.
Remel nedir ve nerede yapılır?
TDV TAVAF maddesine göre Hz. Peygamber tavafın ilk üç şavtında remel yapılmasını, Rüknülyemânî ile Hacerülesved arasında ise normal yürüyüşle yürünmesini emretmiştir (Buhârî, Hac, 55; Müslim, Hac, 240).
Mescid-i Haram'a giriş ücretli mi?
Hayır, Mescid-i Haram'a giriş ücretsizdir. Tavaf ve sa'y alanlarının kullanımı için de ücret alınmaz.
Tekerlekli sandalyeyle tavaf yapılabilir mi?
Evet. Mescid-i Haram'daki Kral Fahd genişletmesi kapsamında engelli ziyaretçiler için rampalar, ayrılmış güzergâhlar ile ücretsiz elektrikli ve manuel araçlar bulunmaktadır.
Üst katta tavaf geçerli mi?
Tavaf yedi şavttan oluşur ve şavt, Hacerülesved hizasından başlayıp aynı noktaya dönmekle tamamlanır. Metâf yoğun olduğunda üst katlar kullanılabilir; şavt sayımı değişmez.
Kaynaklar ve İlgili Sefernur Sayfaları
- TDV İslâm Ansiklopedisi — KÂBE maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi — MÜLTEZEM maddesi
- Diyanet Hac ve Umre Eğitim portalı
- Hacerülesved sayfamızda taşın tarihi, Makam-ı İbrahim sayfamızda makamın konumu ayrıca ele alınmaktadır.
📞 Detaylı bilgi ve iletişim için: +90 546 910 20 72 · WhatsApp
Sefernur Editör Ekibi
Doğrulanmış Yazar10+ yıl umre ve hac organizasyon deneyimine sahip Sefernur ekibinin rehber, otel ve ziyaret yeri içerikleri.
