Hz. Hacer ve Hz. İsmail'in Kabri Nerede? Hicr-i İsmail

İslâm kaynaklarında Hz. Hâcer ile oğlu Hz. İsmâil'in, Kâbe'nin kuzeybatısında yarım daire biçimli alçak duvarla çevrili Hicr'e defnedildiği bildirilir. Bu bilgi tarih kitaplarındaki nakillere dayanır, sahih hadis değildir. Kabirlerin kesin yeri bilinmez ve bugün Hicr'de onları gösteren hiçbir işaret yoktur.

Kısa Cevap: Kaynaklar Kabir İçin Ne Söylüyor?

"Hz. Hacer'in kabri nerede" ve "Hz. İsmail'in mezarı nerede" sorularına verilebilecek en dürüst cevap şudur: Kaynaklar yer olarak Hicr'i gösterir, ama yerin kesinliği konusunda temkinlidir. Aşağıdaki tablo, bilginin hangi kaynağa ve hangi düzeyde dayandığını gösterir.

Bu yazıda kullanılan bilgiler büyük ölçüde TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Hicr, Hâcer ve İsmâil maddelerine dayanır. Ansiklopedi metni burada aktarılmamış, yalnızca olgular özetlenmiştir; ayrıntı için maddelerin kendisine bakabilirsiniz.

Hicr-i İsmail Nedir ve Kâbe'nin Neresindedir?

Hicr, Kâbe ile onu çevreleyen yarım daire biçimli duvar arasında kalan alandır. Bu duvara "hatîm" denir. Halk arasında alanın tamamına da "Hatim" ya da "Hicr-i İsmail" dendiği olur. Hatîm, Kâbe'nin altınoluğun (mîzâb) bulunduğu kuzeybatı tarafındadır.

Hicr'in Kâbe'den ayrı durmasının bir tarihi vardır. TDV'nin aktardığına göre 605 yılındaki Kureyş inşasında toplanan helâl para binayı Hz. İbrâhim'in temelleri üzerinde tamamlamaya yetmedi. Bina küçük tutuldu, dışarıda kalan yarım daire bölüm alçak bir duvarla işaretlendi. Bu yüzden Hicr, fizikî olarak ayrı görünse de Kâbe'den sayılır. Kâbe'nin yapılış tarihini Kâbe'yi kim yaptı yazımızda ayrıca anlattık.

Hicr'e dair bilinen temel ölçüler eski bir ölçüme dayanır:

• Hatîm duvarının yüksekliği: İbrâhim Rifat Paşa'nın ölçümüne göre yaklaşık 1,31 m.
• Duvar ile Kâbe arasındaki açıklık: Kuzeydoğu tarafta 2,30 m, kuzeybatı tarafta 2,23 m.
• Duvarın biçimi: İki ucu da Kâbe duvarına bitişmeyen yarım daire.
• Kaplama: Abbâsî halifesi Ebû Ca'fer el-Mansûr'un emriyle mermerle kaplandığı bildirilir; bugün de mermer kaplıdır.

Bu ölçüler Osmanlı dönemine aittir ve sonraki tamirlerle değişmiş olabilir. Güncel resmî bir ölçüm bulamadık; bu nedenle rakamları tarihî ölçüm olarak okuyun.

Rivayetleri Kaynaklarıyla Ayrı Ayrı İnceleyelim

Kabir bilgisi tek bir cümleye indirgendiğinde kesinmiş gibi görünür. Oysa kaynaklarda bilgi farklı yollardan ve farklı ayrıntılarla gelir. Bunları tek tek ayırmak, neyin bilindiğini ve neyin bilinmediğini netleştirir.

Ezrakī'nin İbn İshak'tan nakli

TDV "Hicr" maddesine göre Mekke tarihçisi Ezrakī, Ahbâru Mekke adlı eserinde İbn İshak'tan naklen Hz. İsmâil ile annesi Hâcer'in kabirlerinin Hicr'de olduğunu söyler. Aynı Ezrakī, Hicr'in Hz. İbrâhim tarafından Hz. İsmâil'in koyunları için ağıl olarak yapıldığını da aktarır. Kabir bilgisinin en eski dayanaklarından biri bu nakildir.

TDV Hâcer maddesindeki bilgi

TDV "Hâcer" maddesi, Hz. Hâcer'in Mekke'ye gelenlerle birlikte orada yaşadığını, şehri imar ettiğini, doksan yaşında vefat ederek Hicr'e defnedildiğini kaydeder. Yaş bilgisi de dahil olmak üzere bu ayrıntılar klasik kaynaklardaki nakillere dayanır.

TDV İsmâil maddesindeki bilgi

TDV "İsmâil" maddesi, İslâmî kaynaklara göre Hz. İsmâil'in Kâbe'nin hizmetini ömrü boyunca yürüttüğünü, 137 yaşında vefat ettiğini ve Hicr'e annesi Hâcer'in yanına defnedildiğini aktarır. Madde bu bilgiler için Tecrid Tercemesi'ni kaynak gösterir.

Rivayetin sıhhatine dair kayıt

TDV "Hicr" maddesinin yazarı önemli bir kayıt düşer: Kabirlerin Hicr'de olduğuna dair rivayet eğer sahihse, mezarların bugünkü Hicr'in Kâbe'ye dahil olmayan kısmında bulunması gerektiği açıktır. Yazar bunu, Hz. Peygamber'in peygamber kabirlerinin mescit edinilmemesini istemesi ve buna rağmen Hicr'de namaz kılması rivayetleriyle destekler. Yani ansiklopedi rivayeti aktarır, ama "eğer sahihse" diyerek kesinlik iddiasından kaçınır.

Bu nedenle "Hz. İsmail'in kabri Hicr'dedir" bilgisini sahih hadis gibi sunmak doğru olmaz. Doğru ifade, "İslâm kaynaklarında Hicr'e defnedildikleri bildirilir" biçimidir.

Hz. Hâcer Kimdir? Zemzem ve Sa'y ile Bağı

Hz. Hâcer, Hz. İbrâhim'in eşi ve Hz. İsmâil'in annesidir. Hayatının Mekke'ye bağlanan kısmı, bugün her umrecinin yaptığı ibadetlerle doğrudan ilişkilidir.

1. Mekke vadisine bırakılış: TDV'ye göre Hz. İbrâhim, Allah'ın emriyle Hâcer'i ve oğlunu Kâbe'nin bulunduğu ıssız vadiye götürmüştür.
2. Safâ ile Merve arasında koşu: Su ve azık tükenince Hz. Hâcer, oğlunun susuzluğu sebebiyle Safâ ile Merve tepeleri arasında yedi defa gidip gelmiştir.
3. Zemzemin çıkışı: Merve'deyken oğlunu bıraktığı yerden gelen bir sesle zemzemin kaynadığını fark etmiş, suyun akıp gitmemesi için etrafını çevirmeye çalışmıştır.
4. Sa'yin kökeni: Diyanet Hac İlmihali'ne göre sa'y, Hz. Hâcer'in bu gidiş gelişine dayanır; dayanak âyet Bakara 2/158'dir.

Hz. Peygamber'in "Allah İsmâil'in annesine rahmet etsin; suyun önünü kapamasaydı zemzem akan bir pınar olurdu" anlamındaki sözü Buhârî, "Enbiyâ", 9 ve Müsned, I, 347 künyesiyle aktarılır. Zemzemin tarihini Zemzem Kuyusu yazımızda, sa'y sırasında okunabilecek duaları da Sa'y duaları rehberimizde bulabilirsiniz.

Hz. İsmâil Kimdir? Kâbe'nin İnşası ve Hizmeti

Hz. İsmâil, Hz. İbrâhim ile Hz. Hâcer'in oğludur ve peygamberdir. Mekke'yle bağı çocukluğundan itibaren başlar.

• Kâbe'nin inşası: Diyanet'in ziyaret yerleri sayfasına göre Kâbe ilk olarak Hz. İbrâhim ile Hz. İsmâil tarafından inşa edilmiştir.
• Kâbe'nin hizmeti: TDV'ye göre babasının vefatından sonra Kâbe ve hac işlerinin hizmetini sürdürmüştür.
• Kurban kıssası: TDV "İsmâil" maddesi, kurban edilmek istenen çocuğun kim olduğu konusunda İsmâil ve İshak görüşlerini ayrı ayrı aktarır.
• Şeytan taşlama: Diyanet Hac İlmihali, remy-i cimarın Hz. İbrâhim, Hâcer ve İsmâil'in şeytanı taşlamasını sembolize ettiğini belirtir.

Neden Hicr'de Kabir İşareti Yoktur?

Hicr bugün kabir alanı olarak değil, Kâbe'nin bir parçası olarak düzenlenmiştir. Bunun birkaç nedeni vardır ve hepsi kaynaklarda açıkça görülür.

Birincisi, Hicr Kâbe'den sayıldığı için tavaf hükümleri ona da uygulanır. TDV'ye göre dört mezhep, tavafın Hicr'in dışından yapılması gerektiğinde birleşir. Diyanet Hac İlmihali de Hanefî mezhebinde Hatîm'in dışından dolaşmayı tavafın vacipleri arasında sayar. Tavafın doğru yapılışını Tavaf nasıl yapılır rehberimizde adım adım anlattık.

İkincisi, kaynaklar kabirlerin ölçüsünü ve konumunu vermez. İşaret konacak kesin bir nokta yoktur. Üçüncüsü, Hicr'in zemini tarih boyunca defalarca döşenmiş ve mermerle kaplanmıştır.

Tablo, TDV "Hicr" maddesindeki mezhep görüşlerini özetler. Kişisel ibadetinizle ilgili sorularda kafile rehberinize ya da Diyanet'in fetva hizmetine danışmanız en sağlıklısıdır.

Ci'râne Hz. Hacer'in Kabri Değildir

İnternette sık görülen bir karışıklık var: "Hz. Hacer kabri" araması bazen Ci'râne'yi gösteren sayfalara düşüyor. TDV "Ci'râne" maddesine göre Ci'râne, Mekke ile Tâif arasında, Huneyn Gazvesi'nde elde edilen ganimetlerin dağıtıldığı yerdir. Diyanet'in Hac İlmihali'ne göre Harem bölgesinde bulunanların umre için ihrama girdiği Hıll noktalarındandır.

Ci'râne'nin Hz. Hâcer ya da Hz. İsmâil'in kabriyle ilgili olduğuna dair bir kaynak bilgisi yoktur. Kabir için kaynakların gösterdiği yer Mescid-i Haram içindeki Hicr'dir.

Hicr'i Ziyaret Ederken Nelere Dikkat Edilir?

Hicr'de dua etmek, umrecilerin en çok merak ettiği konulardandır. Diyanet Hac İlmihali, tavaftan sonra Mültezem'de ve Hatîm'de dua edilebileceğini belirtir. Hicr'in fazileti ve dua geleneği için Hatim duası yazımıza, Mültezem için Mültezem duası yazımıza bakabilirsiniz.

Kabirlerin burada olduğu rivayeti, alanı kabir ziyareti yerine çevirmez. Diyanet'in kabir ziyareti adabı cevabında sayılan tazim davranışlarından kaçınmak gerekir:

• Duvarı, taşları ya da örtüyü öpmek, sarılmak gibi tazim davranışlarına girmeyin.
• Kabirde yatanlardan medet ummak ya da dilek arz etmek gibi tutumlardan uzak durun.
• Kalabalıkta itişmeyin; görevlilerin yönlendirmesine uyun.
• Duayı kendi dilinizde, sakin ve kısa tutun; arkanızda bekleyenleri gözetin.

Hicr'e giriş saatleri ve kapanış düzenlemeleri için resmî ve güncel bir kaynak bulamadık. Bu düzenlemeler yoğunluğa göre değişebildiği için yerinde görevlilerin yönlendirmesine uyun.

Sıkça Sorulan Sorular

Hz. Hacer'in kabri nerededir?

İslâm kaynaklarında Hz. Hâcer'in Mekke'de vefat ettiği ve Kâbe'nin yanındaki Hicr'e defnedildiği bildirilir. Kabrin tam yeri bilinmez, işaretlenmemiştir.

Hz. İsmail'in mezarı nerede?

TDV "İsmâil" maddesine göre Hz. İsmâil, Hicr'e annesi Hâcer'in yanına defnedilmiştir. Bu bilgi tarih nakline dayanır, kesin konum verilmez.

Hacer annemizin kabri Kâbe'nin içinde mi?

Hayır. Rivayet Hicr'i gösterir. TDV'ye göre rivayet sahihse kabirler Hicr'in Kâbe'den sayılmayan kısmında olmalıdır. Kâbe binasının içinde bir kabir bilgisi yoktur.

Hicr-i İsmail'de kabir var mı?

Kaynaklarda Hz. Hâcer ile Hz. İsmâil'in Hicr'e defnedildiği bildirilir. Ancak alanda kabri gösteren bir işaret yoktur ve ölçü ya da yer bilgisi kaynaklarda geçmez.

Bu bilgi sahih bir hadise mi dayanır?

Hayır. Bilgi Ezrakī'nin Mekke tarihindeki İbn İshak nakli gibi tarih rivayetlerine dayanır. Sahih hadis olarak sunulmamalıdır.

Hz. İsmail kaç yaşında vefat etti?

TDV "İsmâil" maddesi, İslâmî kaynaklara dayanarak 137 yaşında vefat ettiğini aktarır. Bu yaş bilgisi klasik nakillerden gelir.

Hz. Hacer kaç yaşında vefat etti?

TDV "Hâcer" maddesi doksan yaşında vefat ettiğini kaydeder. Bu bilgi de kesin bir belgeye değil klasik nakillere dayanır.

Ci'râne Hz. Hacer'in kabri mi?

Hayır. Ci'râne, Mekke ile Tâif arasında Huneyn ganimetlerinin dağıtıldığı ve umre için ihrama girilen bir yerdir. Kabirle ilgili kaynak bilgisi yoktur.

Hicr'de namaz kılınabilir mi?

TDV'ye göre Hanefî ve Şâfiîlere göre her namaz kılınabilir. Mâlikî ve Hanbelîlere göre nafile kılınır, farz ve müekked sünnetler kılınmaz.

Tavafta Hicr'in içinden geçilir mi?

Hayır. Hicr Kâbe'den sayıldığı için bütün mezheplere göre tavafta Hicr'in dışından dolaşmak gerekir.

Hicr'de kabir ziyareti yapılır mı?

Hicr bir kabir ziyareti alanı olarak düzenlenmemiştir. Dua edilebilir, ama Diyanet'in uyardığı tazim davranışlarından kaçınılmalıdır.

Hicr-i İsmail neden bu adı taşır?

TDV'ye göre Kâbe'den sayıldığı halde ondan ayrı bırakıldığı için "hicr" ya da "hicru İsmâil" adı verilmiştir. Hz. İsmâil'le ilişkilendirilmesi kaynaklardaki naklin de yansımasıdır.

Bu Yazıda Kullanılan Kaynaklar ve Belgeler

• TDV İslâm Ansiklopedisi, HİCR maddesi (Fuat Günel): Hicr'in tanımı, Ezrakī nakli, "eğer sahihse" kaydı, ölçüler, mezhep görüşleri.
• TDV İslâm Ansiklopedisi, HÂCER maddesi (Şaban Kuzgun): Hz. Hâcer'in hayatı, zemzem, vefatı ve defni.
• TDV İslâm Ansiklopedisi, İSMÂİL maddesi: Hz. İsmâil'in Kâbe hizmeti, vefatı ve defni.
• TDV İslâm Ansiklopedisi, Cİ'RÂNE maddesi: Ci'râne'nin yeri ve önemi.
• Diyanet İşleri Başkanlığı, Hac İlmihali: sa'yin kökeni, tavafın vacipleri, Hatîm'de dua.
• Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu, Kabir ziyaretinin adabı.