Hac ve Umre Terimleri Sözlüğü — A'dan Z'ye Kavramlar
Hac ve umre yolculuğunda rehberlerin, tabelaların ve duaların arasında yabancı birçok terim duyarsınız: şavt, mataf, tahallül, hedy, ıztıba... Bu sözlükte hac ve umre ibadetlerinde geçen 70'ten fazla kavramı alfabetik olarak ve kısa tanımlarla derledik. Umre hazırlığı sırasında hızlı başvuru kaynağı olarak kullanabilirsiniz.
Yazar Notu (23 Ağustos 2026): Tanımlar anlaşılırlık için kısaltılmıştır; hüküm gerektiren ayrıntılar ilgili makalelerimizde ayrıca ele alınmıştır.
Yazar: Sefernur — 20+ yıl İslam turizmi deneyimi, 1000+ başarılı hac ve umre rehberliği
Kısa Özet (TL;DR)
- Şavt: Tavafın bir turu · Mataf: Kabe çevresindeki tavaf alanı
- İhram: Hem kıyafet hem niyet hâli · Telbiye: "Lebbeyk" duası
- Tahallül: İhramdan çıkma · Hedy: Hacda kesilen kurban
- Dem: İhram yasağı ceza kurbanı · Mikat: İhram sınır noktası
- Terimleri bilmek, rehber anlatımları ve tabelaları anlamanın anahtarıdır.
A – D Arası Terimler
| Terim | Tanım |
|---|---|
| Arafat | Haccın rüknü olan vakfenin yapıldığı bölge, Mekke yakınlarında |
| Avâm | Mescid-i Haram'ın açık avluları |
| Bedene | Hacda kesilen büyükbaş kurban |
| Beytullah | Kabe'nin diğer adı; "Allah'ın evi" |
| Cemre | Mina'da şeytan taşlama noktaları (küçük, orta, akabe) |
| Cemretü'l-Akabe | Mina'daki en büyük cemre; büyük şeytan olarak bilinir |
| Dam/Dem | İhram yasağı ihlalinde gereken ceza kurbanı (hüküm: değişir) |
| Dua ve zikir | Tavaf ve sa'y boyunca yapılan yakarışlar (serbest metinli) |
E – H Arası Terimler
| Terim | Tanım |
|---|---|
| Eyyam-ı Teşrik | Zilhicce'nin 11-12-13. günleri; Mina'daki taşlama günleri |
| Fevver/Müteferrik | Kalabalıkta dağınık ilerleyen grup bölümleri |
| Hacer-ül Esved | Kabe'nin güneydoğu köşesindeki siyah taş; tavaf başlangıcı |
| Hacr-i İsmail (Hatim) | Kabe'nin kuzeybatısındaki çevrili bölge; Hz. İsmail'in yeri |
| Hady (Hedy) | Hac için kesilen kurban; temettü ve kıran haccında gerekir |
| Harem bölgesi | Mekke çevresindeki kutsal sınır; içinde av ve bitki kesimi yasak |
| Herc | Sa'y sırasında yeşil işaretler arasında hızlı yürüyüş |
| Hıms | Mescid-i Haram içinde nafile namaz kılınan bölgeler (eski ad) |
| Hud (Hudullah) | Mekke ve Medine çevresindeki kutsal sınırlar |
I – M Arası Terimler
| Terim | Anlam |
|---|---|
| İfrad haccı | Yalnızca hac niyetiyle yapılan hac türü |
| İhram | Umre/hac için girilen niyet hâli ve iki parçalı kıyafet |
| İmsak | Fecrin doğuşu; oruç ve kerahat vakti başlangıcı |
| İstilmam | Hacer-ül Esved'i el ile selamlama |
| İzâr | İhramın belden aşağıya sarılan alt bezi |
| İztıba | Erkeklerin ihram üstbezini sağ koltuk altından çıkarması |
| Kıran haccı | Tek ihramla umre + hac yapma türü |
| Kudüm tavafı | Hac için Mekke'ye varışta yapılan tavaf |
| Lebbeyk (Telbiye) | "Buyur Allah'ım buyur" duası; ihramın nişanı |
| Mahrem | Kadının seyahatinde yanında bulunması gereken eşi/eşi olamayacak akrabası |
| Makam-ı İbrahim | Kabe önünde İbrahim a.s.'ın makamının bulunduğu kafes |
| Mataf | Kabe çevresindeki tavaf alanı |
| Menasik | Hac ve umre ibadet adımlarının tamamı |
| Mes'a | Safa-Merve arasındaki sa'y galerisi |
| Mevdit (Vukuf) | Arafat'taki vakfe; haccın rüknü |
| Mikat | İhrama girme sınır noktaları (Yalamlam, Karn, Zât-ı Irk, Tenim, Cuhfe) |
| Mina | Şeytan taşlama ve konaklama bölgesi |
| Müzdelife | Arefe gecesi hacıların konakladığı bölge |
| Muhassab | Mina-Mekke arasındaki vadi; Hz. Peygamber'in konakladığı yer |
N – R Arası Terimler
| Terim | Anlam |
|---|---|
| Nafile tavaf | Farz dışında yapılan tavaf; sevap için |
| Nezir (Adak) | Kişinin kendisine farz kılmadığı ibadet adaması |
| Ravza-i Mutahhara | Medine'de, Peygamberimiz'in kabri ile minberi arasındaki bölüm |
| Reml | İlk üç şavtta erkeklerin güçlü ve kararlı yürümesi |
| Ridâ | İhramın omuzlara örtülen üst bezi |
| Rükn | 1) İbadetin temel şartı 2) Kabe'nin köşeleri |
| Rükn-i Iraki | Kabe'nin Irak tarafındaki köşesi |
| Rükn-i Şami | Kabe'nin Şam tarafındaki köşesi |
| Rükn-i Yemani | Kabe'nin Yemen tarafındaki köşesi; tavaflarda el sürülen nokta |
S – Ş Arası Terimler
| Terim | Anlam |
|---|---|
| Sa'y | Safa ile Merve arasında 7 devrelik yürüyüş; umrenin rüknü/vacibi |
| Safa-Merve | Sa'yin yapıldığı iki tepe/nokta |
| Şavt | Tavafın bir tam turu; Hacer-ül Esved'den yine oraya |
| Seîy | Sa'y yapan kişi |
| Sünnet-i müekkede | Terki hoş görülmeyen güçlü sünnet |
T – Z Arası Terimler
| Terim | Anlam |
|---|---|
| Tahallül | İhramdan çıkma; tıraşla gerçekleşen çözülme |
| Takbirat-i Teşrik | Teşrik günlerinde namaz sonrası okunan tekbirler |
| Tavaf | Kabe çevresinde 7 şavtlık dönme ibadeti |
| Tavaf-ı Ziyaret | Haccın farz tavafı; bayram günü yapılır |
| Telbiye | "Lebbeyk Allahümme lebbeyk..." duası |
| Temettü haccı | Aynı yıl önce umre sonra hac yapma türü |
| Tenim | Medine yakınlarındaki, ihram için mikat noktası |
| Teşrik günleri | Zilhicce'nin 11-12-13. günleri |
| Umre | Yılın herhangi bir zamanında yapılan küçük hac ibadeti |
| Vakfe | Arafat'ta belirli süre bulunma; haccın rüknü |
| Veda tavafı | Mekke'den ayrılırken yapılan son tavaf |
| Vekil/Vekalet | Birinin adına ibadet veya işlem yaptırma |
| Yalamlam | Yemen tarafındaki mikat noktası |
| Zemzem | Kabe yanındaki kuyudan çıkan kutsal su |
| Zilhicce | Hac ayı; haccın yapıldığı kameri ay |
| Ziyaret tavafı | Tavaf-ı ziyaretin diğer adı (farz tavaf) |
İslami Değerler ve Hassasiyetler
Bu içerik genel İslami ilkelere ve değerlere uygun biçimde hazırlanmıştır:
- Kur'ân ve Sünnet'e uyum: Tüm bilgiler Kur'ân-ı Kerîm, sahih hadisler ve Diyanet İşleri Başkanlığı yayınlarına dayandırılmıştır.
- Kutsal mekânlara hürmet: Haremeyn bölgesindeki tüm kutsal alanlara (Kâbe, Mescid-i Haram, Mescid-i Nebevî, Ravza, Zemzem, Hacer-ül Esved) saygılı bir dil kullanılmıştır.
- Peygamber ve sahabe hürmeti: Hz. Peygamber (s.a.v.) ve diğer peygamberler hürmetle anılmış, sahabe ve evliyaya saygı gösterilmiştir.
- Mezhepsel tarafsızlık: Fıkhi meselelerde mezheplerin görüşleri tarafsızca aktarılmış, kutuplaştırıcı dil kullanılmamıştır.
- Mahremiyet ve edep: Kadın-erkek ilişkileri, aile yapısı ve özel hayata dair konularda İslami edep kurallarına uyulmuştur.
- Helal-haram bilinci: Yiyecek, içecek, ticaret ve günlük yaşam konularında helal-haram hassasiyeti gözetilmiştir.
- Doğruluk ve güven: Bilgi ve tanıtımlarda abartı, yanıltma ve riya içeren ifadelerden kaçınılmıştır.
- Tövbe ve dua: Zorluklarda tövbe, sabır ve duanın önemi hatırlatılmıştır.
"De ki: Allah'ın bizim için yazdığından başkası bize isabet etmez. O bizim mevlâmızdır. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsin." (Tevbe, 9/51)
SSS — Terimler Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Şavt nedir?
Tavafın bir tam turudur: Hacer-ül Esved hizasından başlayıp yine aynı hizaya dönen her dönüş bir şavttır. Bir tavaf 7 şavttır.
Mataf nedir?
Kabe'nin çevresindeki tavaf yapılan açık alandır. Zemin kat mataf, üst katlar da tavaf için kullanılır.
Hedy nedir?
Hac ibadetinde kesilen kurbanlıktır. Temettü ve kıran haccı yapanlara hedy (kurban) gerekir.
Dem (ceza kurbanı) nedir?
İhram yasaklarının ihlâlinde veya haccın bazı vakit ihlâllerinde kesilmesi gereken kurbandır; her ihlalde değil, belirli durumlarda gerekir.
Tahallül nedir?
İhram hâlinden çıkmadır. Tıraş veya saç kısaltma ile gerçekleşir; yasaklar kalkar.
İztıba nedir?
İhramlı tavaf sırasında erkeklerin ridâyı sağ koltuk altından çıkarıp sol omuza almasıdır. Kadınlara ait değildir.
Rükn nedir?
İki anlamı vardır: ibadetin temel şartı (tavaf, sa'y) ve Kabe'nin köşeleri (Rükn-i Yemani gibi).
Mikat nedir?
İhrama girilen sınır noktalarıdır. Mekke'ye hava yolundan gelenler Karn (veya kararname ile belirlenen hat) üzerinde ihrama girer.
Teşrik günleri nedir?
Zilhicce'nin 11, 12 ve 13. günleridir; Mina'da şeytan taşlama bu günlerde yapılır.
Herc nedir?
Sa'y sırasında yeşil işaretler arasında erkeklerin hızlı ve kararlı yürümesidir; kadınlara gerek yoktur.
Umre yolculuğunuza terimler eşliğinde hazırlanmak için: Sefernur Umre Hizmetleri
Kaynakça
- Diyanet İşleri Başkanlığı — Hac ve Umre Rehberi (terimler bölümü)
- İlmihal (TDV), Cilt 2 — Hac ve Umre kavramları
- Hanefi ve Şafii fıkıh kaynakları — Menasik terimleri
Bu makale Sefernur içerik ekibi tarafından hazırlanmıştır. Terim tanımları kısaltılmıştır; hüküm ve uygulama ayrıntıları için ilgili makalelerimize ve din görevlilerinize başvurunuz.